Decemberfeesten en de GuptaAmygdalaRetraining

December feestmaand: I guess you either love it or hate it.

Hoe leuk december met alle gezelligheid en feestelijkheid ook is, het levert vaak ook stress op. Het komt nogal wat bij kijken die twee kerstdagen: kerstkaarten (kopen/maken, schrijven, versturen), kerstboom (met kluit, zonder kluit of kunst? En welke kleur dit jaar?), kerstdiner (iedereen neemt iets mee: gerecht verzinnen, recept zoeken, boodschappen doen, heel lang in de rij staan, voorbereiden, bedenken hoe je het gaat vervoeren als je er het halve land mee doormoet), kerstcadeaus (terwijl je helemaal de stad niet in wilt, met die hectiek), wellicht een nieuwe outfit, nog even naar de kapper. Budgettaire zorgen. O ja, en overwegen of het dit jaar verstandig is om over te stappen naar een nieuwe zorgverzekeraar.

Als je CVS hebt, dan ga je met al deze dingen nog weer iets anders om. Zo heb ik de afgelopen jaren geleerd dat je door CVS een bepaalde mate van hooggevoeligheid en perfectionisme ontwikkelt. Dus ga je liever niet een drukke stad in voor inkopen, maak je je bij voorbaat al zorgen over dingen die mis kunnen gaan, is reizen naar familie (al dan niet met openbaar vervoer) belastend voor je en buiten de deur eten kan ingewikkeld zijn omdat je bepaalde voedingsmiddelen moet vermijden voor je gezondheid en wie weet kom je met de feestdagen met mensen en/of situaties in aanraking die je weten te triggeren.

Vorig jaar kerst zat ik net over de helft van mijn 6 maanden Guptaprogramme. Ik weet nog dat ik het best lastig vond om me aan de 'regels' te houden. Kerst zonder koffie, suiker (dus geen chocola!), alcohol, zuivel, rood vlees en gefrituurd eten...... Dat wordt best ingewikkeld.
Wat ik ook lastig vond in de winter: die grote hoeveelheden water die je dagelijks moest drinken. In de zomer gaat het nog wel, lijkt me, maar in de winter....

Hoe streng ben je voor jezelf?
Het is prachtig als je je voorgenomen hebt om je een half jaar volledig in te zetten en je aan alle regels te houden. Als je een ijzeren discipline hebt en die knop om kunt zetten en er weinig moeite mee hebt om het wijntje en de chocolade aan je neus voorbij te laten gaan: mijn respect en complimenten, ga zo door!
Het kan verleidelijk zijn om het hele Guptaprogramma tijdens kerst even aan de wilgen te hangen en de terugslag die je na de feestdagen krijgt voor lief te nemen. Dat kan, maar dat zou ik niet aanraden.
Zelf heb ik gekozen voor de middenweg. Maak keuzes, wat kun of wil je echt niet missen en hoe ga je daar mee om.

Lekkere dranken

• Komen de glazen water je neus uit nu het echt koud wordt buiten? Drink warm water. Maak 's ochtends een thermoskan met water en drink die gedurende de dag leeg. Wil je tijdens de kerstdagen wel voldoende water drinken, maar is water wel heel erg armoedig, koop een goede kruidenthee. Niet helemaal zo effectief als zuiver water, maar een stuk beter dan geen water.
• Zelf ben ik niet zo'n enorme alcoholliefhebber, dus ik kan prima zonder, maar wil je nu toch mee kunnen toasten: zoek een lekkere alcoholvrije wijn uit of een superdeluxe sapje.
• Favoriet voor kerst bij mij is zelfgemaakte alcoholvrije glühwein (recept onder aan dit artikel)
• Ik had zelf grote moeite om de koffie te laten staan. Ik ben geminderd van 6 koppen per dag naar 2 koppen koffie met cafeïne, de andere koppen verving ik door cafeïnevrije Bamboo koffie (Natuurwinkel)

Lekker eten

• Met kerst wilde ik wel graag iets lekkers bij de thee. Ook hier heb ik gekozen voor kwaliteit boven kwantiteit. Van het merk De Rit hebben ze heerlijke biologische fairtrade bonbons met de naam: Story Telling Pralines. (verkrijgbaar bij de Natuurwinkel -ook een leuk cadeautje)
• Als het even kan, vervang dan melk en kaas van de koe voor producten van schapen- en geitenmelk, die zijn lichter verteerbaar. Koemelk geeft verslijming, wat weer zorgt voor vermoeidheid.
• Voor oud & nieuw. Bij de natuurwinkel kun je heerlijke suiker en gistvrije oliebollen kopen, met sinaasappel. Die zijn heerlijk.

Triggers

• Deze maand is bij uitstek geschikt om triggers te verzamelen om de accelerator op los te laten. Loop je je alweer op te winden over dat familielid dat je gaat zien die altijd van die lompe opmerkingen maakt, maak je je vreselijk zorgen over je recept wel goed uitpakt? Ga er voor zitten en doe de accelerator op deze patronen. Als ze diep zitten zul je sommige patronen moeten herhalen, maar dan zit je wel Zen aan het kerstdiner.

Meditaties

• Ik adviseer je om in elk geval 's ochtends een meditatie te doen, als het even kan het einde van de middag of voor het slapen gaan nog een keer. Dit om rustig de dag in te gaan (vlak na het opstaan is de amygdala erg actief, vooral als je een drukke dag tegemoet gaat). De middagmeditatie kun je zien als een time-out gedurende dag en de meditatie voor het slapen gaan om je zenuwstelsel te kalmeren zodat je dieper en lekkerder slaapt.

Reizen met het OV

• Het is druk in het openbaar vervoer rond de feestdagen, maar over het algemeen hangt er wel een prettige vibe. Voel je je snel overprikkeld: neem altijd een mp3 mee, met oordopjes in, kun je je wat beter afsluiten. Overigens heb ik ook de meditaties van Gupta op mijn MP3 staan. Die kun je afluisteren in de trein als je dat prettig vindt, maar ik vind het sowieso prettig ze mee te hebben. Los van de onmisbare MP3 is het ook fijn een lekker boek of tijdschrift bij je te hebben.
• Bereid je goed voor, dat je weet naar welk perron je moet, hoe lang je hebt om over te stappen, de route hoe je moet lopen naar het adres. Stress en haast zijn niet bevorderlijk voor de amygdala.
• O ja, en wel handig om de batterij van je mobiele telefoon/fototoestel/mp3 van te voren op te laden.

Bezoek

• Ik heb familieleden die niet begrijpen dat ik 3 uur op een dag reis, voor een bezoek voor anderhalf uur, maar voor mij werkt het. Ik heb dan meer energie om weer naar huis te reizen, kom niet helemaal uitgeput thuis en hoef veel minder lang te herstellen. Ook hier gaat het om de kwaliteit en niet om de kwantiteit. Als je wat langer moet reizen om weer thuis te komen, wacht dan niet met vertrekken tot je moe bent.
• Weet je van jezelf dat je na een dag vol indrukken nog tijd nodig hebt om bij thuiskomst weer te 'landen', calculeer dan van tevoren in hoe laat je ongeveer thuis wilt zijn en hoe laat je dan wilt vertrekken.

Stress roept stress op

Je zou bijna vergeten dat de tv-commercials en de tijdschriften niet echt zijn. In deze werelden heb je geen vermoeidheid, geen griep, geen stress, geen afwas, geen jengelende kinderen of lekkage in huis in de week voor kerst. Daarnaast hebben ze wel een flink budget en een geweldig stylingteam. Dus doe jezelf een plezier en laat deze illusie los. Als je stijf staat van de stress vraag jezelf dan af wat je allemaal van jezelf verwacht en of het echt belangrijk is. Durf om jezelf te lachen als je je realiseert dat je je gedraagt alsof de wereld vergaat wanneer je verstuurde kerstkaarten ná kerst arriveren. Veel dingen zijn niet zo belangrijk als ze lijken wanneer je even afstand neemt.
Remember: Happy-go-Lucky! Geniet van de mooie momenten.

Ik wens jullie allemaal een gezellige kerst

en een gezond en energiek 2015

Recept alcoholvrije Glühwein

Ingrediënten:
1 liter rode druivensap
circa 400 ml water
sap van een halve citroen
6 kruidnagels
1 laurierblad
een paar stukjes foelie
een beetje nootmuskaat
stukje pijpkaneel

Bereiding:
Voeg alle ingrediënten bij elkaar in een pan, verwarm de drank zo'n half uur op laag vuur. Verwijder daarna met een zeefje de kruiden, zodat de glühwein niet te sterk van smaak wordt.

Mindfulness en de Amygdala

Aandachtsmeditatie (mindfulness) veroorzaakt al na acht weken waarneembare veranderen in de hersenen. 
Dat hebben Amerikaanse wetenschappers aangetoond. Als mensen gedurende acht weken ongeveer 30 minuten per dag mindfulness meditatie-oefeningen doen, ontstaat er meer grijze hersenmassa in de hippocampus (geheugen en leervermogen).
 
De dichtheid van de amygdala neemt af door meditatie. 
Als gevolg daarvan ervaren mensen mogelijk minder angst en stress, zo meldt het tijdschrift Scientific American. Wetenschappers van het Massachussets General Hospital doen uitgebreid verslag van hun bevindingen in het wetenschappelijk tijdschrift Psychiatry Research: Neuroimaging.
De amygdala is een amandelvormig gebiedje in het vooronder van de grote hersenen. 
Ook wel emotioneel hersencentrum of schakelcentrum genoemd. Het geeft zenuwsignalen door die te maken hebben met emoties en stress en zorgt voor de opslag van (de soms niet-bewuste) emotionele ervaringen. Zonder de amygdala zijn er geen emoties mogelijk! Het systeem zendt informatie naar de rest van de hersenen en heeft daardoor heel veel invloed.


Hoogsensitieve mensen hebben een extra fijngevoelig zenuwstelsel en een heel actieve amygdala. 
Onderzoek wijst bijvoorbeeld uit dat hooggevoelige mensen een hogere activiteit hebben in de amygdala bij bijvoorbeeld bij het zien van angstige of blije gezichten. De amygdala speelt ook een grote rol bij bedeesd gedrag, het schat namelijk de mate van dreiging in. Als je de amygdala manipuleert bij bedeesde dieren verdwijnt het bedeesde gedrag.

Bron: Psyche & Brein

Bijnieruitputting

Bijnieruitputting. Wat iedere vermoeide vrouw moet weten

Ik hoor het overal om me heen: veel vrouwen 40+ zijn moe. Ze slepen zich door de dag heen en kunnen soms nog maar net aan hun dagelijkse “verplichtingen” voldoen. Verplichtingen: daar krijg je meestal geen energie van. Leuke dingen doen, je passie volgen, uitrusten: daar krijg je energie van! De vicieuze cirkel is helaas dat dáár vaak geen energie meer voor is.
Ben jij té moe naar je zin? Dan kan het zijn dat je bijnieren om je aandacht vragen.

Je bijnieren: de energieboosters bovenop je nieren

De organen in ons lichaam die ervoor zorgen dat we voldoende energie hebben zijn met name onze bijnieren. Dit zijn twee “mutsjes”, soort alpino-petjes, bovenop je nieren. Je nieren bevinden zich achterin je lichaam, ter hoogte van je onderste rib. Je zou het niet zeggen maar deze kleine orgaantjes bepalen voor een groot deel hoe je je voelt en zelfs de manier waarop je denkt. In je bijnieren worden namelijk verschillende belangrijke hormonen aangemaakt, waaronder de anti-stresshormonen adrenaline en cortisol en het energiehormoon DHEA.

Adrenaline en cortisol

In een acute alarmfase wordt adrenaline aangemaakt en via je autonome zenuwstelsel razendsnel verspreid. De energie die je voelt als je op een donkere parkeerplaats de sleutel van je auto niet kan vinden in je tas terwijl er drie mannen bedreigend op je afkomen: dát is adrenaline! Het zorgt voor een verhoogde hartslag, verhoogde bloeddruk, aangespannen spieren, scherper horen en zien en ongekend veel kracht als het nodig zou zijn. Een langdurige overdosis aan adrenaline zou je lichaam slopen, dus adrenaline is een korte, hevige energieboost.  Tegelijkertijd wordt er ook cortisol aangemaakt. Dit heeft een vergelijkbare werking maar is milder zodat je lichaam dit veel langer vol kan houden. Dat is ook gelijk het nadeel. Veel stress betekent een langdurige, hoge aanmaak van cortisol.
We zijn fysiek nog steeds gebouwd om ons alleen maar druk te maken over ons voedsel, voortplanting (onze kinderen dus ook) en misschien een zeldzame sabeltandtijger die onze veilige woonomgeving bedreigt. Momenteel hebben we misschien niet zoveel sabeltandtijgers meer, maar wel erg veel wespennesten in de vorm van werkdruk, relatiestress, slaapproblemen, geldzorgen, milieuvervuiling, teveel koffie, medicijnen, een kapotte auto, overgewicht, puberende kinderen, allergieën, zieke ouders en vul verder maar aan. Wat is jouw grootste wespennest?

Ben jij op weg naar bijnieruitputting?

Bijnieruitputting heb je doorgaans niet van de ene dag op de andere. Er gaat een fase aan vooraf waarin je bijnieren teveel cortisol produceren door de overdaad aan stress. Deze periode kan vele jaren duren, wel tot 20 jaar! Deze overproductie aan cortisol heeft allerlei ongewenste bijwerkingen. Het begint vaak met suikercravings, behoefte aan koffie, cola chocola of andere opwekkende middelen, slecht kunnen slapen, je angstig of verward voelen, moeite met concentreren en snel geïrriteerd zijn. Na verloop van tijd kunnen er symptomen ontstaan zoals toename in gewicht, spiermassa verlies, een dunnere huid, een zwembandje rond je middel, een wisselende bloedsuikerspiegel en tot slot een verzwakking van je algehele immuunsysteem met alle mogelijke klachten en kwaaltjes van dien. Denk hierbij aan allerlei menopauze of overgangsklachten.
Let nu op: dit zijn bijwerkingen van stress die wij vrouwen makkelijk over het hoofd zien omdat we denken dat het hoort bij het ouder worden. Daar zit nou precies de valkuil!  De waarschuwingssignalen zijn niet ernstig genoeg om veranderingen in je leven aan te brengen. Veel vrouwen nemen ze niet serieus. Ze slepen zich door de dag, voldoen aan al hun verplichtingen, maar houden aan het eind van de rit geen energie meer over voor zichzelf. Herkenbaar? Kijk dan eens goed in de spiegel en vraag jezelf eens af van wie je zo hard moet werken. Wees lief voor jezelf. Als je eenmaal een bijnieruitputting hebt, ben je namelijk nog verder van huis.

Bijnieruitputting: gebrek aan cortisol en DHEA

Het is vrij simpel: als een orgaan voortdurend té intensief wordt belast dan kan het uitgeput raken. Door deze uitputting betekent het dat er minder hormonen worden aangemaakt. In het ernstigste geval zelfs bijna nul. Je produceert dan heel weinig cortisol meer. Je voelt je de hele dag (dood)moe, hebt geen energie en begint depressieve klachten te ontwikkelen. Een bezoek aan je huisarts helpt vaak niet want onze medische wereld (h)erkent het fenomeen bijnieruitputting doorgaans nog niet. Dit komt omdat onze artsen meestal alleen iets  (h)erkennen dat meetbaar is door een laboratorium en dat bestreden kan worden door medicijnen of een operatie.

De oorzaak moet worden aangepakt

Vaak is er bij bijnieruitputting sprake van een vitamine B of D tekort, maar supplementen voorschrijven is niet de oorzaak wegnemen. Ik weet dat ik hiermee de goede huisartsen te kort doe, maar er is gewoon tegenwoordig geen tijd meer voor een goed gesprek met diepgang waarmee de mogelijk échte oorzaak van een klacht kan worden opgespoord. Denk je dat je bijnieruitputting hebt, dring dan aan op het laten prikken van je bijnierwaardes in een ziekenhuis. Wil je huisarts hier niet aan, dring dan aan op een consult bij een endocrinoloog en laat het via hem/haar doen.

Bijnieruitputting en de link met een trage schildklier

Typische symptomen van bijnieruitputting zijn: moe bij het opstaan ook na een goede nachtrust, blijvende trek in zoete of zoute dingen, verminderd vermogen om stress op te vangen en over het algemeen een laag energieniveau. Veel mensen met een bijnieruitputting hebben vaak, naast een chronische vermoeidheid ook een voedselallergie of andere overgevoeligheden zoals luchtweginfecties, bloedsuikerdips, immuunziektes en reumatische artritis. Ook fibromyalgie, slaapproblemen en laag libido komt vaak voor. Op mentaal niveau zien we een toename van angst, depressieve buien, periodes van verwarring en minder helder kunnen denken en verminderde tolerantie. Dit ontstaat doordat onze hersenen te weinig glucose krijgen door een tekort aan cortisol. Veel van deze symptomen worden ook gezien bij een traag werkende schildklier. Dit ziektebeeld kent de medische wereld wél. Een kwart (25%!) van alle vrouwen 40+ worden gediagnosticeerd met een trage schildklier en krijgt hier synthetische medicijnen voor waar ze in ieder geval niet BETER van worden. De  werkelijke oorzaak is immers niet aangepakt.
Let nu weer op: als je bijnieren teveel en te lang onder druk staan zal het lichaam de stofwisseling gaan vertragen (dus de schildklier) om de bijnieren te beschermen. Als er eenmaal sprake is van bijnieruitputting kan het zijn dat je zelfs weer een te snélle schildklier krijgt omdat deze nu de stofwisseling weer op gang probeert te krijgen. Een heel mooi beschermingsmechanisme van de natuur om je lichaam in balans te houden. Naar mijn mening gebruiken veel vrouwen medicijnen (met allerlei nare bijwerkingen) tegen een trage schildklier terwijl de oorzaak mogelijk in de bijnieren te vinden is. Ik zal binnenkort een blog schrijven over je schildklier.

De essentiële rol van de bijnieren voor vrouwen

Vanaf je 35ste beginnen je hormoonspiegels al te dalen. Zo rond je 45ste gaan je eierstokken langzaam met pensioen en begint er een periode waarin het zorghormoon oxytocine langzaam afneemt en het mannelijke hormoon testosteron een grotere rol gaat spelen. Testosteron kan zorgen voor veel daadkracht, energie en creativiteit in de tweede helft van je leven. Echter: omdat je eierstokken met pensioen gaan, moeten je bijnieren de rol van de hormoonproductie over gaan nemen:  ze moeten oestrogeen, progesteron maar ook testosteron gaan maken. Want testosteron wordt gemaakt  uit DHEA dat gemaakt wordt door …. voila, je bijnieren! Zie je hoe essentieel de rol van je bijnieren zijn als het gaat over je vitaliteit en energieniveau?
Lees vooral ook deel 2 van deze blog waarin ik je vertel hoe je erachter kunt komen of je werkelijk bijnieruitputting hebt en hoe je je gezondheid en energie terug kunt krijgen door heel goed voor je bijnieren te gaan zorgen. Wil je nu alvast meer weten over dit belangrijke onderwerp, lees dan het boek Bijnieruitputting van James Wilson.


Bron:  http://energiekevrouwenacademie.nl/bijnieruitputting-wat-iedere-vermoeide-vrouw-moet-weten/

Stress en de Amygdala

Mooi artikel op de site 'inspirerend leven'! Net als bij de Gupta Amygdala Retraining wordt ook in dit artikel gesproken over de positieve invloed van mindfulness/meditatie op de amygdala, waardoor stress verminderd. De meest interessante passages (voor deze site dan) heb ik vetgedrukt gemaakt.


"Werkstress oplossen via het brein   

Gepubliceerd op 3 november 2014.

Onlangs schreef ik een open brief aan Lodewijk Ascher over de aanpak van Psychosociale arbeidsbelasting (PSA). In 2013 was bijna 50% van het werk gerelateerde ziekteverzuim gelinkt aan PSA. In een artikel op de website van rijksoverheid wordt een op de drie gevallen van ziekteverzuim geweten aan werkstress. Een immens probleem, waar veel aandacht en geld aan besteed wordt. Niet voor niets dus ook de Check je werkstress week, een fantastisch initiatief van onder andere SZW. Er wordt een week lang bewust met werkstress omgegaan, werkgevers en werknemers kijken samen naar werkdruk en omstandigheden met als doel slag werkstress te reduceren.

Op de website www.duurzameinzetbaarheid.nl wordt de schijf van 5 gepresenteerd. Als oplossing tegen werkstress zijn er 5 aandachtsgebieden: betrokkenheid, gezondheid, ontwikkeling, organisatie, APK. Ik mis iets… Aandachtsgebied 6: veerkracht. Als we kijken naar de aangedragen oorzaken voor werkstress, komt men met; werkdruk, sociaal/ maatschappelijke druk, managementstijlen, en individuele factoren als competenties en belastbaarheid. In deze tijd van snelle veranderingen, crises, grote maatschappelijke onzekerheden en exponentiële technische ontwikkelingen is echter veerkracht een onmisbaar gegeven. Zonder veerkracht wordt een individu overspoeld met prikkels en neemt druk en stress toe.



Al jarenlang bestaan er in het bedrijfsleven toepasbare technieken om de veerkracht van medewerkers te vergroten. Deze technieken zijn gebaseerd op het principe neuroplasticiteit van de hersenen. Dat wil zeggen dat alles wat we doen, denken en waar we aandacht aan besteden, effect heeft op de structuur van ons brein. In onze schedel bevinden zich 100 miljard neuronen die continue verbindingen leggen met elkaar. Die verbindingen bepalen voor een groot deel ons gedrag, onze reacties en uiteindelijk onze stress en ontspanning.

Uit wetenschappelijk onderzoek blijkt dat er technieken zijn om het neuroplasticiteitsprincipe zodanig in te zetten dat we gedrag en emotionele reacties kunnen veranderen door het brein te stimuleren. In 2007 al liet onderzoekster Julia Brefczynski- Lewis bijvoorbeeld zien dat bij mensen die lange termijn aandachttraining beoefenen, een verminderde activiteit in hun amygdala is. De amygdala is een hersengebied dat geassocieerd wordt met emotionele- en stress reacties. (Brefczynski-Lewis, J. A. et al. -2007). Een verminderde activiteit in de amygdala helpt minder reactief te zijn, vermindert de aanmaak van stress hormonen en helpt daarmee veerkrachtiger te worden bij werkdruk en tegenslag.

Dit is slechts een voorbeeld van de positieve effecten van aandachttraining op het brein. Het onderzoek van Brefczynski is een van vele publicaties en meta-analyses waaruit blijkt dat aandachttraining een positief neoplastisch effect heeft. Niet voor niets dat een toenemend aantal organisaties als Google en Samsung flink investeerden in aandachttraining- programma’s voor medewerkers. Een ander woord voor aandachttraining is mindfulness meditatie. Binnen Google werd de verbinding tussen mindfulness en zelfbewustzijnsontwikkeling gelegd. Zelfbewustzijn is de basis van emotionele intelligentie en leidt tot het ontwikkelen van zelfregulatie en zelfvertrouwen (Goleman 2011, emotionele intelligentie – Olympus). Zelfvertrouwen leidt op haar beurt weer tot toename in veerkracht.

Niet voor niets dat Google in samenwerking met Stanford University 6 jaar lang investeerde in een eigen mindfulness based emotional intelligence programma. Niet voor niets ook, dat dat programma de hele wereld overgaat en binnen organisaties als SAP, Ford en LinkedIn een doorslaand succes is. Samsung kwam aansluitend in Korea met een eigen mindfulness programma in samenwerking met Yeungnam University, Seoul. In Nederland lopen Phillips en KPMG voorop in deze ontwikkeling.

Mindfulness meditatie leidt tot meer belastbaarheid, minder reactiviteit, minder stress, meer zelfvertrouwen en daardoor verbeterde sociale- en leiderschapskwaliteiten, verhoogd welzijn en verhoogde productiviteit. Wetenschappelijk onderzoek en cijfers van organisaties die ervaring hebben met mindfulness spreken voor zich. We kunnen werknemers doormiddel van aandachttraining helpen de structuur van het brein te beïnvloeden om zodanig van binnenuit veerkracht te verhogen met alle positieve effecten van dien als het gaat om het terugbrengen van werkstress."

Bron: http://www.inspirerendleven.nl/werkstress-oplossen-via-het-brein/

Gupta Amygdala Retraining -tips & tricks - hoe houd je het leuk? Deel 2

Ik kreeg de terechte opmerking van een lezer, dat dit artikel erg lang was, met erg veel informatie, wat voor lezers overwhelming kan zijn. Goed punt, ik ga er rekening mee houden. Nogmaals dit blog, maar in twee delen gepubliceerd.

 

Hieronder het vervolg.....

De kracht van beelden
Toen ik begon met het Guptaprogramma heb ik een collage gemaakt, een soort van visionboard. Dit kan je helpen om een doel te bereiken., te visualiseren waar je naar toe wilt of hoe je in het leven wilt staan. Je kan er voor kiezen om een collage te maken van je leven hoe je graag wilt dat het eruit ziet als je beter bent, maar je kan ook een collage maken van het herstelproces. Een soort illustratie bij het Gupta-programma. Ik vond het leuk om te maken en heb m aan de binnenkant van mijn slaapkamerdeur geplakt onder mijn einddatum. Pak een flinke stapel Happinezzen, Flow's of andere tijdschriften die jou aanspreken en scheur alles eruit wat je aanspreekt. Dit kunnen beelden zijn maar ook kreten of woorden. Denk aan natuur, gezondheid, meditatie, ontspanning, welzijn, vrolijkheid, zen en mijn favoriet: Happy go Lucky, het woord zelf maakt me al blij, het voelt als het tegenovergestelde van stress, het klinkt luchtig, springerig, nonchalant en blij. Koop een groot wit of gekleurd vel, maak een mooie compositie en plakken maar. (het helpt om even een foto te maken van je compositie voor het geval je halverwege het plakproces even niet meer weet hoe je het gelegd en bedacht had.) Ook kun je een digitale collage maken, dan kun je die op je bureaublad van je computer plaatsen.

De kracht van lijstjes
Het is veel informatie die Gupta-methode. De reader is handig, maar soms voor mij wat onoverzichtelijk. Maak eens een lijstje van de tips die je zelf belangrijk vindt. Je kunt ze opstellen in Word, kies een mooi lettertype en print het uit of maak een kaartje op een correspondentiekaart. Maak het aantrekkelijk met plaatjes of tekeningetjes, zodat het je aandacht blijft trekken. Dit heb ik zelf gedaan met de voedingsadviezen (die hangen in de keuken) en van de hoofdpunten aan het eind van sessie 1 en 11. Hang deze boven je bed bij de schema's die je in moet vullen gedurende de retraining of op een plek waar je vaak langskomt (naast een spiegel o.i.d.)


De kracht van citaten
Als je op Facebook zit, ken je ze vast wel, van die citaten en wijsheden die af en toe voorbijkomen. Ik ben er dol op! Vaak met een mooie illustratie op de achtergrond (en zo niet vul dan het citaat in bij Google afbeeldingen en je kunt kiezen uit verschillende lay-outs). Sommige sluiten bijzonder goed aan bij het gedachtegoed van Ashok Gupta. Je kunt ze opslaan in een apart mapje in afbeeldingen, maar je kunt ze ook uitprinten en bij je aantekeningen plakken of in je huis ophangen. Gewoon als kleine reminders voor jezelf.

Zoals Gupta al aangeeft gaat een herstel, helaas, niet in een stijgende lijn. Af en toe zul je een dip hebben. Zelfs nu ik klaar ben met het programma en ik kom in een stressvolle situatie heb ik een terugval. Dan ga ik weer aan de slag met de accelerator en de meditaties. Die ervaar ik als zeer effectief.

Wat kun je doen bij een dip:

• Blijf mediteren!
• Doe regelmatig de oefening 'visualising getting better'
• Kijk sessie 9 nog een keer
• Als het je overspoelt, neem dan even een stapje terug. Blijf echter wel mediteren, bij voorkeur 2x per dag en wanneer je jezelf betrapt op een negatieve gedachten, zeg dan wel 'Stop stop stop', met handbewegingen en ga iets anders doen.
• Wees niet zo streng voor jezelf. Een half jaar is lang, beloon jezelf voor de tijd dat je wel heel goed bezig bent geweest en neem je voor het na een paar dagen weer op te pakken.
• Als je helemaal geen verbetering hebt gevoeld, doe dan eerst sessie 10.
• Als je wel verbetering hebt gevoeld, houd die momenten dan vast, schrijf ze op en houd jezelf voor dat deze momenten vaker voor gaan komen in de toekomst als je rustig en gestaag doorgaat met de retraining.
• Vier je overwinningen. Heb je al een kwart van de dvd's gekeken: goed bezig! Heb je het programma al twee maanden volgehouden: fantastisch! Op een gegeven moment kom je in een ritme en gaat de tijd opeens heel snel.
• Wat ik zelf lastig vond is dat ik na 5 maanden nog niet alle dvd's had bekeken. Er is ook zoveel uren materiaal aan toegevoegd (sessie 6a en 6b) en dan moet je de hele serie ook nog meerdere keren bekijken. Dit riep stress op: was ik al genoeg hersteld om bijna klaar te zijn met de training? Het hielp om me te realiseren dat ik er ook prima 8 maanden over mocht doen.

Ik ben heel benieuwd hoe jullie de Gupta Amygdala Retraining ervaren. Waar lopen jullie vast en hoe lossen jullie dat op? Als je wilt, laat een berichtje achter. :)

Gupta Amygdala Retraining -tips & tricks - hoe houd je het leuk? Deel 1

Dit blog is bedoeld ter inspiratie. Ik krijg af en toe mails van lezers waaruit blijkt dat het toch best pittig is om het programma vol te houden. Elk mens is verschillend en elk mens heeft andere hobbies en voorkeuren. Toch wil ik een en ander vertellen over hoe ik zelf dit half jaar heb beleefd. Zitten er dingen tussen die je kunt gebruiken, neem ze mee. Is mijn manier niet de jouwe, zoek een manier die voor jou wèl werkt.

Een half jaar is lang. Je begint vol goede moed, maar hoe hou je het vol? Hoe blijf je gemotiveerd? Hoe laat je je niet overspoelen door de hoeveelheid informatie uit de dvd's? Hoe ga je ermee om als je een slechte dag of zelfs een slechte week hebt. Wat ik vooral wil zeggen is dat alles oké is, zolang je niet stopt. Wanneer je stopt, ontzeg je jezelf een kans op verbetering van je gezondheid. Van uitstel komt afstel en mocht je het wel op een ander moment opnieuw willen oppakken, dan moet je weer opnieuw erin komen. Zonde. Bovendien, zijn de argumenten die ons verleiden om te stoppen, juist uitstekend materiaal om met Gupta aan te pakken.

Juist als je je overwhelmed voelt, last van stress hebt, plotseling met familieomstandigheden zit, juist dan is meneer Gupta je grootste vriend: de methode bevat alle tools om met dit soort situaties om te gaan. Ook ik liep tegen gebeurtenissen aan waar ik echt tegenop keek en waarvan ik dacht: nu ben ik met Gupta bezig, ik zoek even geen stress op, dat komt na mijn einddatum wel weer. Maar juist deze situatie bood uitstekende patronen om te breken met de accelerator. Ik ontdekte hoe ontzettend goed deze techniek voor mij werkt en ik kon stressvrij de dingen doen waar ik zo tegenop had gekeken. Dit zorgt voor vertrouwen in de methode en in jezelf.

Dagboek
Ten eerste wil ik iedereen die bezig is met Gupta aanraden een dagboekje bij te houden. Dit doe ik zelf al jaren. Schrijf gewoon op wat je die dag gedaan hebt. Hoe heb je geslapen, hoe laat stond je op, wat heb je die dag gedaan en hoe laat lag je 's avonds weer in bed? Kijk in het weekend eens terug op je week, wat waren de hoogtepunten? Ben je een middagje weg geweest, heb je schoongemaakt in huis, heb je veel middagdutjes gedaan? Schrijf ook eens op als je feedback krijgt van je omgeving. Wat merkt jouw omgeving op aan jou, vinden ze je veranderen? Dit lijkt weinig zinvol als je bezig bent met Gupta, maar achteraf is het een heel waardevol document. Het herstel gaat namelijk zo langzaam, dat je het zelf bijna niet in de gaten hebt, het is fijn om zwart op wit te zien dat je -weliswaar met ups en downs- vooruit bent gegaan.

Geef jezelf de ruimte
Persoonlijk vind ik discipline een lastig dingetje. Hoe meer ik mezelf opleg, hoe meer ik ga lopen saboteren. Heel vervelend. Hoe meer ik van mezelf moet, hoe minder ik doe. Als ik geen plannen maak over wat ik op een dag moet doen, krijg ik veel meer voor elkaar. Onlangs heb ik voor mezelf een lijstje gemaakt van dingen die ik graag zou willen veranderen, dit kunnen dingen zijn als een tijd om op te staan of te gaan slapen, een tijdstip waarop je klaar wilt zijn met je ochtendritueel inclusief meditatie, welke klussen je niet langer eindeloos wilt uitstellen. Door dit op te schrijven worden het concrete punten, in plaats van vage items in je achterhoofd. Ik zet mezelf niet onder druk, het lijstje slingert ergens rond, maar als ik opeens bedenk dat ik spontaan iets van de lijst heb gedaan, dat doel heb gehaald op die dag, dan geef ik mezelf een compliment. Dus de verwachtingen laag, en de focus op de positieve kanten, dat wat je wèl goed hebt gedaan die dag. Een wereld van verschil.

Dvd's
Ik merkte dat het ik het lastig vond om de dvd's te kijken.

Focus en concentratie zijn best lastig als je amygdala op hol is. Zit je net 10 minuten te kijken en constateer je dat je met je gedachten al weer mijlenver weg bent. En maar weer terugspoelen. Ik werd er gek van en mijn dvd-speler ook, die weigerde dienst naar verloop van tijd. Mijn oplossing was om maar te doen of ik aan het studeren was. Ik ging aan tafel zitten, dvd in de laptop en aantekeningen maken. Ik merkte dat ik doordat ik actief bezig was met de stof, -niet alleen luisteren, maar ook aantekeningen maken en nog een keer in het net opschrijven in een heel mooi schrijfboekje dat ik voor de gelegenheid had aangeschaft- zorgde dat ik de informatie intensiever tot me nam en deze veel dieper doorwerkte. Het schrijfboekje is een mooi persoonlijk document voor deze periode waarin je nog eens kan aanstrepen wat voor jou de belangrijkste aandachtspunten zijn. Het kan helpen een vaste dag in te plannen voor de dvd's, bij mij werd dat de zondag.

Meditaties
Zoals het kijken van de dvd's op de laptop me letterlijk dichter bij de methode bracht, dan de tv -bij de laptop is het beeldscherm veel dichterbij je gezicht-, zo luister ik de meditaties graag met koptelefoon op of oortjes in. Ik heb alle cd's op mijn mp3 speler staan, zodat ik ze in alle ruimtes van mijn huis kan luisteren, maar ook in de tuin of in de trein. Mediteren kun je leren heb ik ontdekt. De eerste weken keek ik standaard na 8 minuten al op mijn mp3 hoelang ik nog 'moest'. Oefening baart kunst en naar verloop van tijd  merk je ook dat je meer rust in je hoofd en lijf krijgt om de meditatie uit te zitten. Ik merkte ook dat ik de ochtendmeditatie een stuk vervelender vond dan de meditatie aan het eind van de middag. Mocht je een slechte dag hebben dan heb je de meditatie vaak juist nodig. Wel maakte ik het mezelf dan aangenaam door, tegen alle adviezen in, liggend op de bank te mediteren. De meditatie is dan inderdaad van mindere kwaliteit, maar beter dan helemaal geen meditatie en elke keer als ik eenmaal bezig ben met de meditatie, kan ik er ook echt wel van genieten en ben ik blij dat ik het gedaan heb. Ben je de standaard meditaties een beetje beu, zoek dan een andere meditatie op, bijvoorbeeld op YouTube. Je kunt deze luisteren met oordopjes in je laptop/computer, maar er zijn ook gratis programma's waarmee je youtube-filmpjes om kunt zetten in een mp3, die je vervolgens weer op je MP3 kunt zetten. (bijv. http://www.clipconverter.cc/)

Meer tips in Deel 2

De Gupta Amygdala Retraining

Zoals ik in mijn vorig blog omschreef hoorde ik over de methode van Ashok Gupta: de Gupta Amygdala Retraing. Mijn interesse was gewekt. Wat houdt deze training in? Wat kan het voor mij doen? Als ik eerlijk ben dan was ik eigenlijk al in het stadium van acceptatie dat ik heb wat ik heb en daar het beste van te maken. Het idee van volledig herstel lag al ver achter me, ik had van alles geprobeerd en na het bezoek aan de slaapkliniek ging het een stuk beter me. Maar echt weer 100% herstellen...? Wow! Het bleek bij veel mensen al een bewezen effect te hebben gehad deze training. Ook dat is nieuw.

Dus naast aan het idee wennen dat er wellicht nog een methode is die werkt (en betaalbaar is -laten we dat ook niet vergeten) staat je nog maar een ding te doen dan: googlen. (Ik ben dol op google) Ik zal niet hele lappen tekst kopiëren, maar de links geven, zodat je zelf door kunt klikken en bij de oorspronkelijke bron terecht komt. Mijn bedoeling is niet om het verhaal opnieuw te vertellen, maar om andere patiënten de weg te wijzen naar een mogelijke oplossing en wel eentje waar ik zelf alle vertrouwen in heb.

Ik kwam op de optimistische cvs/me site terecht. Wanneer je op deze link klikt, vind je een uitstekende samenvatting van wat de training inhoudt en wat de visie van Ashok Gupta inhoudt:  http://www.cvsme.nl/amygdala-retraining-cvs-me.html

Spreek dit je aan, dan kan ik je aanbevelen om naar de website van Ashok Gupta te gaan.
www.guptaprogramme.com Wanneer je op het Nederlandse vlaggetje rechtsboven klikt, kun je sessie 1 en 2 gratis downloaden. Ik heb het zelf uitgeprint -het is een heel pakket, maar dan kun je het af en toe weg leggen en het leest prettiger vind ik persoonlijk- en ben ermee in de tuin gaan zitten, lekker in de zon. Ik kan je vertellen dat het lezen van de visie van Gupta veel met me deed. Heel veel inzicht, heel veel erkenning en begrip. Ik voel nog steeds een diepe dankbaarheid. Eindelijk begrijp ik wat er met mij aan de hand is, welke symptomen allemaal verband houden met CVS, hoe de CVS is ontstaan en nog beter: hoe ik er vanaf kan komen!

Het geeft mij antwoord op vragen die ik had. Hoe kan het nou dat ik nog steeds stress ervaar, terwijl ik geen werk meer heb en er amper eisen aan me worden gesteld? Hoe komt het dat ik steeds stressgevoeliger lijk te worden, in plaats van dat het afneemt? Hoe komt het dat ik kleine dingen als heel stressvol ervaar, maar andere dingen, die ik echt niet wil missen en als heel positief ervaar wel kan?

Na het lezen van deze 2 sessies heb ik besloten om de training te bestellen. Deze bestaat uit 12 sessies op DVD in het Engels gesproken, maar er zit een reader bij met de Nederlandse letterlijke vertaling. De Dvd's zijn rustig en Gupta legt zijn methode op een duidelijke en rustige manier uit. De sessies zijn in kleinere stukjes verdeeld, zodat je makkelijk kunt pauzeren en de sessie in delen kunt kijken. Ashok Gupta vraagt je de training een half jaar met volledige toewijding -zonder jezelf onder druk te zetten- te volgen. Hij is zo zeker van zijn methode dat hij een geen resultaat-geld terug garantie biedt.

Ik ben heel enthousiast over deze methode en het is verleidelijk om mijn vorderingen via dit blog met jullie te delen. Toch zijn er een aantal redenen voor mij om dat niet te doen:

• Ik ervaar regelmatig een tijdsdruk en de taken nemen momenteel toe, zowel voor mijn eigen praktijk als voor de Guptamethode
• In de Guptamethode wordt duidelijk vermeld dat het belangrijk is om het resultaat los te laten. Wij CVS patiënten zijn over het algemeen nogal strebertjes, maar zetten onszelf daardoor ook onder druk daarmee, wat het herstelproces belemmert. Ik vrees dat als ik mijn vooruitgang die ongetwijfeld met ups en downs zal gaan met jullie deel, dat ik daar toch meer op zal gaan focussen.
• In de training wordt afgeraden op zoek te gaan naar andere methoden voor een half jaar. Ik heb dit zelf niet zo sterk, maar ik lees van andere CVS patiënten dat die met grote regelmaat het internet afstruinen naar nieuwe onderzoeken en/of methodes. Het internet schijnt vol te staan met verhalen die je ontmoedigen en aan het twijfelen brengen. Voor mijn blog check ik regelmatig even bepaalde sites, momenteel niet handig dus.
• Tot slot: er zijn al meerdere Nederlandstalige blogs over CVS patiënten die wèl hun vorderingen met betrekking op de Guptamethode beschrijven. Even googlen en je vindt er makkelijk een.

Mijn half jaar Gupta Amygdala Retraining eindigt op 8 maart 2013. Dan kan ik overzien wat het resultaat is van deze training en dat zal ik zeker met jullie delen.

Ik hoop dat degene die dit lezen en nog niet over het Gupta-programma hadden gehoord, net zo enthousiast zijn als ik en er wat aan hebben. :)

Update september 2013

Ik zie dat ik veel te lang niet op dit blog heb geschreven. Je zult wel denken, waar heeft ze uitgehangen? Hoog tijd om weer even bij te praten!

Voordat ik ga vertellen over mijn nieuwste ontdekking en project, zal ik eerst even de stand van zaken doornemen.

• Ik heb nog steeds vermoeidheidsklachten.
• De melatonine slik ik nog steeds en die zorgt dat ik 's avonds slaperig word en de volgende dag als ik wakker word, ook daadwerkelijk wakker ben en niet nog uren als een zombie rondloop. Ik slaap over het algemeen goed, al is het nog steeds op iets latere uren. Laten we zeggen van 1-10.
• Zo nu en dan ga ik nog naar de Chinees Geneeskundige voor kruiden ter ondersteuning. Inmiddels heb ik ontdekt dat dit vooral begin maart hard nodig is, dus ik hoop in 2014 half februari al een afspraak te maken, zodat ik de ergste dip voor ben.
• De slaappoli van de Gelderse Vallei heeft aangegeven weinig meer voor me te kunnen doen, behalve de recepten voor melatonine voor me uitschrijven. De begeleiding is gestopt.
• Voeding: ik probeer nog steeds zo veel mogelijk suikervrij te eten, maar ga hier iets soepeler mee om dan voorheen. Zo neem ik op een verjaardag wél een stukje taart en chocolade haal ik nog wel in huis. Ik heb een tijdje chocolade zonder suiker gegeten, maar daar kreeg ik maagkramp van.
• Het UWV, die wilde natuurlijk graag dat ik weer ging werken. Dat wil ik ook, dus dat komt mooi uit. Ik had een werkcoach die mij keer op keer verkeerd informeerde en ik heb een andere werkcoach aangevraagd. Mijn klacht is serieus genomen en ik heb nu een erg prettige pro-actieve werkcoach. Zij heeft voor mij geregeld dat ik een 2-daagse training kon gaan volgen, waardoor ik nu mijn eigen praktijk kan gaan opbouwen. Helemaal top! Verlies niet de moed mensen, het UWV kan je ook kansen bieden en verder helpen. In het verleden heb ik ook zeer onaangename situaties meegemaakt -waar ik voor de gezelligheid maar niet even over uitweid- en ik zie ook bij lotgenoten soms pure angst wanneer ze weer een afspraak hebben bij deze instantie, maar het kan dus ook positief uitpakken. Dus daar ben ik het afgelopen jaar mee bezig geweest: opleiding en mijn eigen praktijk opzetten, heel langzaam, maar gestaag.

Voorjaar 2013
En toen...
Toen sprak ik via Facebook iemand die ook CVS gehad bleek te hebben en die wees mij op een methode die voor veel mensen met ME/CVS een uitkomst blijkt: de methode van Ashok Gupta. Hij verwees mij naar een blog van iemand die die training deed. Maar ja.... ik kon dat blog niet openen in Internet Explorer wegens een of andere fout die ik niet wist te lokaliseren en op te lossen, ik was druk met het maken van een website, maar ik hield het wel in mijn achterhoofd en het kreeg een plekje op mijn todo-list voor langere termijn.

Enkele weken later kwam ik er wel aan toe. Via een andere browser kon ik het blog wel openen. Een vrouw schrijft over hoe zij CVS beleeft en hoe zij de Gupta-training ervaart. Maar ze schreef ook over iets wat ik maar al toe goed herkende: STRESS!! En niet de stress die hoort bij Examens, Grote Aangelegenheden, Ontslag, Verhuizing en dat soort stressvolle gebeurtenissen, maar alledaagse Stress! Stress met een hoofdletter voor hele kleine onbeduidende zaken. Stress voor afspraken, stress voor onverwacht bezoek, stress voor gebrek aan overzicht, stress bij reizen met het openbaar vervoer, stress over de vraag of ik wel voldoende energie heb voor bepaalde dingen etc...  
Okey, even terug naar de tijd dat ik net ziek was en echt thuis kwam te zitten in 2009, dat was wel officieel stressvol. Zo'n griepje dat maar niet ophoudt, de werkgever die je contract niet verlengt, het hele circus van herstelplannen, van maatschappelijk werk, huisarts, bedrijfsartsen die in sommige gevallen hufterigheid in hun taakomschrijving hebben staan, bezoeken aan het UWV, onbegrip van familie en vrienden en de leegte van het opeens uitgeschakeld zijn en thuiszitten. Maar goed, we zijn toch al wat jaartjes verder. Die dingen hebben al een plekje. En tuurlijk is het zo dat je ook wanneer je herstelt steeds weer opnieuw moet uitvinden waar de grens ligt, wat je wel en wat je niet kan.
Toch herkende ik zoveel van overzicht nodig hebben, todolijstjes maken, al gauw druk ervaren bij dingen die je wilt of moet doen van jezelf en altijd maar het gevoel hebben dat je er te weinig tijd voor hebt. Ik ken het van mezelf en het is een kant van mezelf die ik niet erg leuk vind. Wat ben ik toch een neuroot denk ik dan. Het inzicht dat dit mogelijk onderdeel kan zijn van CVS was een gigantische eye-opener voor me. Bovendien, als ik terugdenk aan mezelf als twintiger dan was ik ook helemaal niet zo, eerder het tegenovergestelde; gewoon relaxed, flexibel, zorgeloos.

Interessant! Terugrekenend ben ik ook al 12 jaar ziek, dus ja wat die ziekte nou precies is en wat persoonlijkheid, dat raakt een beetje verstrikt. Zou de relaxte, flexibele leeuw nog ergens zitten?? Kan deze methode mij ook genezen van CVS?

Ik besloot verder te gaan zoeken naar wat de Gupta-methode inhoudt.

Wordt vervolgd....

Negeer deze essentiële gewoonte en je gezondheid zal tenslotte achteruitgaan

(Mercola | vertaling Joke Lochmans voor Earth Matters) Onderzoekers hebben ontdekt dat het circadiane ritme –de 24-uursritmes die bekend staan als je inwendige klok- bij zeer veel processen betrokken zijn, variërend van slaap tot gewichtstoename, stemmingsstoornissen en een heel scala aan verschillende ziekten.

Je lichaam heeft in feite meerdere inwendige klokken –in je hersenen, longen, lever, hart en zelfs in de spieren die het skelet bewegen- en ze dragen er allemaal aan bij dat je lichaam goed functioneert door je lichaamstemperatuur en de afgifte van hormonen te reguleren.

Het is alom bekend dat slaapgebrek de kans op ziekte verhoogt. Nieuw onderzoek toont aan dat het verband zeer direct is.

Het onderzoek toonde aan dat de inwendige klok van muizen een belangrijk gen beïnvloedt dat deel uitmaakt van het immuunsysteem en dat helpt bij het ontdekken en afweren van bacteriën en virussen. Als het niveau van het door dit gen geproduceerde eiwit, genaamd ‘toll-like receptor 9’ op zijn hoogst is, zijn de muizen beter bestand tegen infectie.

Het was interessant om te zien dat, wanneer de onderzoekers sepsis bij de muizen induceerden, de ernst van de ziekte bepaald werd door het tijdstip waarop deze geïnduceerd werd.

De ernst hing direct samen met de cyclische veranderingen in toll-like receptor 9.

Volgens de auteurs van deze studie kan dit mede verklaren waardoor, zoals bekend, patiënten met sepsis vaker overlijden tussen twee en zes uur 's nachts.

Verder ontdekten ze ook dat wanneer muizen gevaccineerd werden op momenten waarop het toll-like receptor 9-niveau hoog was, ze een versterkte immuunrespons op het vaccin lieten zien. De onderzoekers menen dat de effectiviteit van een vaccin beïnvloed kan worden, afhankelijk van het moment van de dag waarop het wordt toegediend...

Volgens auteur van de studie Erol Fikrig, professor in de epidemiologie aan de medische faculteit van Yaleⁱ:

‘Deze bevindingen laten niet alleen een nieuw, direct moleculair verband zien tussen circadiane ritmes en het immuunsysteem, maar vormen een nieuw paradigma binnen het gehele immuunsysteem dat belangrijke implicaties heeft voor de preventie en behandeling van ziekten. Verder hebben patiënten op de intensive care vaak een verstoord slaappatroon, door geluiden, nachtelijke blootstelling aan licht en medicijnen; het is belangrijk om onderzoek te doen naar hoe deze factoren worden beïnvloed door de expressie van het TLR9-gen en immuunreacties.’

Slaapgebrek verergert stressgerelateerde verzwakking van het immuunsysteem

Een van de vroegste studies die direct bewijs leverde over het verband tussen slaap en het effect van stress op het menselijke immuunsysteem dateert uit 1998ⁱⁱ. Het is bekend dat stress de werking van het immuunsysteem verstoort en dat het de vatbaarheid voor verkoudheid verhoogt en wondheling vertraagt.

In de studie uit 1998 ontdekten de onderzoekers dat mensen die vaker ontwaakten tijdens hun eerste slaapcyclus ook gemiddeld een lager aantal natural killer cellen (NKC, een type lymfocyt) hadden. De leeftijd van de patiënt was de belangrijkste factor die het aantal NK-cellen bepaalde, maar slaapstoornissen waren verantwoordelijk voor ongeveer 12 procent van de variatie in het aantal NK-cellen.

Leef jij synchroon met je natuurlijke inwendige klok?

Een goede nachtrust is een van de pijlers van een goede gezondheid en als je je slechte slaapgewoonten negeert, zal je daar uiteindelijk de prijs voor betalen. Over het algemeen zal je je het beste voelen en zal je gezondheid op zijn best zijn wanneer je leeft in overeenstemming met je eigen inwendige klok. Het is verstandig om gezonde routines te ontwikkelen op het gebied van eten, bewegen en slapen en daar elke dag aan vast te houden, ook in het weekend.

Helaas is slaapgebrek tegenwoordig zo’n chronisch probleem dat je je misschien niet eens realiseert dat je er last van hebt. Je circadiane ritme heeft zich in de loop der jaren zo ontwikkeld dat je lichaamsfuncties in overeenstemming zijn gekomen met je leefomgeving. Hierbij gaat je lichaam er echter vanuit dat je nog net zo leeft als je voorouders deden. Historisch gezien waren mensen overdag wakker en sliepen ze ’s nachts. Als je ’s avonds laat opblijft en jezelf slaap ontzegt, zend je je lichaam tegenstrijdige signalen.

Dat heeft tot gevolg dat je lichaam in de war raakt en niet weet of het stoffen moet produceren die de slaap bevorderen, of zich moet instellen op een nieuwe dag.

Melatonine is een andere stof die veel invloed heeft op je circadiane ritme. Het is een uit de epifyse afkomstig hormoon en een krachtige antioxidant, die tijdens de slaap door de hersenen wordt aangemaakt.

Een van de vele effecten van melatonine is dat het de oestrogeenproductie verlaagt en het is bekend dat het de ontwikkeling van tumoren onderdrukt, wat de reden is dat slapeloosheid het risico op kanker kan verhogen. Melatonine helpt ook bij het onderdrukken van schadelijke vrije radicalen. De productie van melatonine kan ernstig verstoord worden simpelweg door jezelf op de late avond aan helder licht bloot te stellen. Alleen al het aan- en uitknippen van een lampje op je nachtkastje in een verder volkomen duistere kamer veroorzaakt een daling van het melatonineniveau. Dit is waarom het zo belangrijk is om de lampen in de loop van de avond uit te doen en ’s avonds laat geen tv te kijken of op de computer te werken.

Hoe slaap je lichamelijke gezondheid beïnvloedt

Zonder goede slaap is het moeilijk om een optimale gezondheid te bereiken, ook al eet je gezond en beweeg je voldoende (hoewel deze factoren er meestal toe zullen leiden dat je beter kunt slapen). Buiten het feit dat slecht slapen een direct effect op je immuunsysteem heeft, is een andere verklaring voor waarom het zoveel verschillende nadelige effecten op je gezondheid kan hebben dat je circadiane ritme de ritmes van biologische activiteit op celniveau aanstuurt. Daardoor verspreiden verstoringen zich door je hele lichaam.Zo kan verstoorde slaap of slaap van slechte kwaliteit, naast dat het je immuunsysteem aantast en je risico op kanker vergroot, ook nog:

• Je kans op hart- en vaatziekten vergroten.
• Je hersenen beschadigen door de aanmaak van nieuwe cellen te stoppen. Slaapgebrek kan het niveau van corticosteron (een stresshormoon) doen stijgen, waardoor minder nieuwe hersencellen worden aangemaakt in de hippocampus.
• Maagzweren doen verergeren of je vatbaarheid ervoor vergroten.
• Bijdragen aan het ontstaan van een voorstadium van diabetes, waardoor je honger hebt, ook als je al gegeten hebt, wat grote gevolgen kan hebben voor je gewicht.
• Je bloeddruk doen stijgen.
• Bijdragen aan vroegtijdige veroudering doordat het invloed heeft op de productie van groeihormoon, dat normaal gesproken uit de hypofyse vrijkomt tijdens de slaap (en tijdens sommige vormen van beweging, zoals high intensity interval training).
• Obstipatie verergeren.
• De kans op sterfte, door welke oorzaak dan ook, vergroten.

Verder kan slaapgebrek chronische ziekten verergeren, waaronder:

• De ziekte van Parkinson
• De ziekte van Alzheimer
• Multiple Sclerosis (MS)
• Maagdarmziekten
• Nierziekten
• Gedragsproblemen bij kinderen.

Zijn slaappillen een goed idee als je wakker ligt?
Als je slaapproblemen hebt, ben je niet de enige. Volgens het onderzoek uit 2010 van de Amerikaanse National Sleep Foundation (NSF), ‘slaap in Amerika’, slaapt slechts vier van de tien respondenten elke, of bijna elke, nacht van de week goedⁱⁱⁱ. Maar maak alsjeblieft niet de fout om je heil te zoeken in slaappillen. Op zijn best zijn ze ondoeltreffend. Op zijn slechtst kunnen ze gevaarlijk zijn.
Volgens gegevens van de Amerikaanse Food and Drug Administration (die onder andere de veiligheid en werkzaamheid van medicijnen beoordeelt) hebben vrij verkrijgbare slaapmiddelen geen positief effect voor patiënten. In 2007 bleek uit een onderzoek dat gefinancierd werd door de Amerikaanse National Institutes of Health dat slaapmiddelen als benzodiazepinen de gemiddelde tijd die het duurde om in slaap te vallen slechts met krap dertien minuten bekortte in vergelijking met suikertabletten - niet echt een grote verbetering.
Je kunt veel meer effect verwachten als je je geld besteed aan middelen die daadwerkelijk helpen om beter te slapen, zoals het ophangen van goed verduisterende gordijnen in de slaapkamer en niet aan slaappillen, omdat deze het zelfs moeilijker kunnen maken om op natuurlijke wijze een goede nachtrust te krijgen.
Als je toch iets wilt slikken, kun je overwegen om een melatoninesupplement te nemen, dat de slaperigheid vergroot.

Idealiter zorg je uiteraard op natuurlijke wijze voor een stijging van je melatonineniveau, door jezelf overdag aan fel zonlicht bloot te stellen (in combinatie met tl-licht uit het gehele spectrum in de winter) en volledige duisternis 's nachts. Als je dit op een regelmatige basis doet, bevorder je het juist functioneren van je circadiane ritme, wat essentieel is voor een goede slaapcyclus. Als dat echter niet mogelijk is, kun je een melatoninesupplement overwegen. Dat is een volledig natuurlijke stof, die door je lichaam zelf wordt aangemaakt en nog veel meer gezondheidsvoordelen heeft behalve een goede slaap. In wetenschappelijke studies is aangetoond dat melatonine de slaperigheid bevordert, ervoor zorgt dat je sneller in slaap valt en ook doorslaapt en rusteloosheid en vermoeidheid overdag vermindert. Ik geef de voorkeur aan een type melatoninetablet die onder de tong smelt omdat het middel zo veel sneller wordt opgenomen en dus sneller werkt.
Houd in gedachten dat je meestal maar een heel lage dosering nodig hebt. Het nemen van hogere doseringen, zoals 3 mg, kan soms een tegengesteld effect hebben. Begin dus met een dosering van 0,25 of 0,5 mg en probeer verschillende doseringen uit om erachter te komen wat voor jou het beste werkt.

Hoe je je slaap kunt verbeteren
Hieronder volgen een aantal van de volgens mij belangrijkste richtlijnen voor het bevorderen van een goede nachtrust. Zie voor een uitgebreide slaapgids mijn artikel '33 Secrets to a Good Night’s Sleep’.

1. Kijk ’s avonds geen tv en gebruik je computer niet –of tenminste een uur voordat je naar bed gaat- deze technologieën kunnen een sterk negatief effect op je slaap hebben. Tv’s en computerschermen stralen blauw licht uit; bijna identiek aan het licht waaraan je overdag wordt blootgesteld. Hierdoor denken je hersenen dat het nog steeds dag is en stopt de melatonineproduktie. Onder normale omstandigheden beginnen je hersenen tussen negen en tien uur ’s avonds melatonine af te scheiden, waardoor je slaperig wordt. Wanneer deze natuurlijke cyclus van hormoonafscheiding verstoord wordt, ten gevolge van te veel blootstelling aan licht na zonsondergang, kan dit leiden tot slapeloosheid.
2. Slaap in volledige duisternis, of tenminste zo donker als mogelijk is. Zelfs het kleinste beetje licht in de kamer kan je inwendige klok verstoren en daarmee ook de productie van melatonine en serotonine door de epifyse. Zelf het flauwe schijnsel van je wekkerradio kan je slaap beïnvloeden. Sluit dus de deur van je slaapkamer en doe nachtlampjes weg. Doe ’s nachts geen enkel licht aan , zelfs niet wanneer je opstaat om naar het toilet te gaan. Dek je wekkerradio af.
3. Dek de ramen voldoende af –ik raad verduisteringsgordijnen aan.
4. Zorg dat de temperatuur in je slaapkamer niet boven de 21˚ C uitkomst. Veel mensen verwarmen hun huis, vooral hun slaapkamers, teveel. Uit onderzoek blijkt dat de optimale temperatuur om te slapen tussen 16 en 20˚ C ligt. Als je kamer kouder of warmer is, kan dat leiden tot onrustige slaap. Dit komt doordat tijdens je slaap je lichaamstemperatuur naar zijn laagste punt daalt, over het algemeen zo’n vier uur nadat je in slaap bent gevallen. Wetenschappers geloven dat om die reden een koele slaapkamer de slaap bevordert, omdat dit het effect van de natuurlijke daling van je lichaamstemperatuur nabootst.
5. Neem een warm bad een tot anderhalf uur voor het naar bed gaan. Dit doet de kerntemperatuur van je lichaam stijgen, en wanneer je uit bad stapt, daalt deze weer abrupt, wat je lichaam het signaal geeft dat het tijd is om te slapen.
6. Controleer je slaapkamer op elektromagnetische velden. Deze kunnen je epifyse aantasten en de productie van melatonine en serotonine verstoren en ook nog andere negatieve effecten hebben. Hiervoor heb je een gaussmeter nodig. Je kunt verschillende modellen vinden op het internet, vanaf een prijs van ongeveer € 40 tot € 160. Sommige experts raden zelfs aan de hoofdschakelaar af te sluiten voor je naar bed gaat om alle elektriciteit ‘s nachts af te sluiten.
7. Zet wekker en andere elektrische apparaten bij je bed vandaan. Als je dergelijke apparaten toch echt nodig hebt, zet ze dan zo ver mogelijk bij je bed vandaan, het liefst tenminste een meter. Dit dient tenminste een dubbel doel. Ten eerste kan het stressvol zijn om de tijd te zien als je niet in slaap kunt vallen of midden in de nacht wakker wordt. Ten tweede kan de gloed van een wekkerradio genoeg zijn om de melatonineproduktie te onderdrukken en zo je slaap te beïnvloeden. GSM’s, draadloze telefoons en opladers moeten het liefst tenminste in een andere kamer bewaard worden om schadelijke elektromagnetische velden te voorkomen.
8. Vermijd het gebruik van wekkers met een luid signaal. Het is behoorlijk stressvol voor je lichaam om met een schok te ontwaken. Als je op regelmatige basis voldoende slaap krijgt, kan een wekker zelfs overbodig zijn. Ik ben jaren geleden gestopt met het gebruik van een wekker en wordt nu spontaan wakker. In de zeldzame gevallen waarin ik vroeg op moet om een vlucht te halen, gebruik ik een weker die werkt met licht. Een lichtwekker is een ideale manier om elke ochtend wakker te worden als je niet van de echte zon wakker kunt worden. Deze wekker combineert de eigenschappen van een traditionele wekker (digitaal display, AM/FM-radio, geluidsalarm, snoozeknop etc.) met een speciaal ingebouwd licht dat geleidelijk in kracht toeneemt. Op deze manier simuleert deze bijzondere wekker de natuurlijke zonsopgang. Hij heeft ook een zonsondergangprogramma waarbij het licht geleidelijk overgaat in duisternis, wat ideaal is voor iedereen die moeite heeft om in slaap te vallen.

Referenties

• ⁱ Circadian clock governs highs and lows of immune response
• ⁱⁱ Sleep as a mediator of the stress-immune relationship, Psychosomatic Medicine January 1, 1998 vol. 60 no. 1 48-51
• ⁱⁱⁱ Sleep in America Poll 2010, National Sleep Foundation,

Bronnen:

• The Huffington Post, 16 februari 2012
• Immunity, 16 februari 2012
• Yale Daily News 28 februari 2012
• Eurekalert 16 februari 2012

Leven zonder stress -gratis zelfhulp 4

Begin 2010- Ik zat ruim een jaar thuis en was vanuit de ziektewet begonnen met een reïntegratietraject. Het bureau kon mij verschillende cursussen bieden. Te gek! Ik wil leren omgaan met stress. Ja, dat bieden we niet, je kunt bij ons leren om een sollicitatiebrief te schrijven, hoe je een CV maakt en hoe je moet solliciteren. O, maar dat kan ik wel. Ik moet eerst beter worden en wil graag leren hoe ik stress en burn-out in de toekomst kan voorkomen.

Een week later loop ik met een vriendin over de Haarlemmerdijk in Amsterdam. Het jaar daarvoor was ik amper mijn woonplaats uitgeweest en ik had Amsterdam gemist. We gingen een uurtje winkelen. We lopen te windowshoppen en prompt komen we langs een mooie spiritueel ogende etalage. Op het raam zitten enkele folderbakjes geplakt met o.a. een folder: Leven zonder Stress. Klinkt goed, alleen oogt het geheel peperduur, op de folder staan geen prijzen. De 'winkel' is niet open, maar ik stop een folder in mijn tas.

Na het weekend neem ik telefonisch contact op met Brahma Kumaris Spirituele Academie, om eens te informeren wat de kosten zijn van deze eendaagse workshop. Een vriendelijke meneer vertelt me dat de workshop geheel gratis is, inclusief lunch. Wauw! Maar het is een hele dag, trek ik dat fysiek? Ik besluit het erop te wagen en ga naar de workshop.

Graag deel ik enkele inzichten met je die ik deze dag opdeed.

Wanneer ervaar je stress?
Er komt een stroom van reacties uit het publiek als antwoord op deze vraag. Wat een herkenning over en weer. Bij tijdsdruk, te weinig ontspanning, niet kunnen kiezen, chaotisch denken, bij zorgen, bij gebrek aan overzicht, wanneer je teveel bezig bent met wat gaat komen, bij teveel taken, bij teveel prikkels.
Voor je verder leest, neem even pauze om te bedenken: wanneer krijg jij last van stress? Ik denk zelf dat iedereen stress ervaart bij te grote werkdruk, bij te weinig ontspanning, maar zijn er ook dingen waarvan je denkt: dat is bij mij persoonlijk een stressfactor? Ik schiet vooral in de stress wanneer.......

Hoe ga jij om met stress?
Wederom een scala aan persoonlijke oplossingen uit het publiek: hardlopen, emoties uiten, to-do-lijstjes maken, ruimte en/of tijd scheppen voor jezelf, praten met een vriend(in), uitwaaien aan zee en een enkeling zoekt het in een glas wijn of een kalmeringsmiddel. En jij? Wat doe jij als je stress hebt? En helpt dat je?

Definitie van stress
De volgende opdracht is om een definitie van stress te geven. Wat is stress, objectief gezien? Probeer dat eens te omschrijven. Valt niet mee hè? We mogen hier in tweetallen even over nadenken.
Nu zit ik achter de computer en kan ik even checken wat van Dale ervan denkt. Dit woordenboek omschrijft stress als:
stress de; m aanhoudende geestelijke druk; spanning
Die dag zat ik niet achter de computer en ook bij deze vraag kwamen weer heel verschillende antwoorden uit het publiek. Brahma Kumaris omschrijft stress als:
Stress is een vorm van pijn die je komt vertellen dat je iets in je leven zou moeten veranderen en Stress is een persoonlijk beleving die je confronteert met je onvermogen
Ik kan me herinneren dat ik een lichte weerstand voelde opkomen bij deze definitie. Je bent dus ook nog zelf verantwoordelijk voor het feit dat je vastloopt in stress of burn-out. Lekker dan! Aan de andere kant zie ik nu ook dat deze definitie je de kans geeft om de situatie te veranderen. Stel je baas overlaadt je met taken. Dat geeft stress! Maar jij maakt de keuze om daar aan te willen voldoen. Mijn werkconsulent suggereerde dat ik me ook kon opstellen in de zin van: Heb ik acht armen en acht benen? Zitten er 48 uur in een dag? Nee, dus ik doe wat ik kan en de rest moet wachten. Je hebt natuurlijk zelf de verantwoordelijkheid om je grenzen aan te geven, je kunt zelf beslissen een andere baan te zoeken. Ik vermoed dat de waarheid in het midden ligt.

Wanneer je last van stress hebt, kunnen je gedachten nog wel eens met je op de loop gaan! Zorg dat je deze gedachten de baas blijft en bekijk je situatie eens vanuit de helicopterview. Neem even afstand en schep ruimte voor jezelf. Koppel de emoties los en kom bij jezelf op een constructieve manier. Want vaak hebben we last van een negatief gedachtenpatroon.

Kun je bij jezelf nagaan wat jouw negatieve overtuiging over jezelf is? We hebben er allemaal wel een die met regelmaat de kop opsteekt. Bijvoorbeeld: Ik kan het niet!

Pool zo'n negatieve gedachte om in een positieve gedachte:
Bijvoorbeeld: 'Ik kan het best! In elk geval kan ik het proberen.'
Of: 'Ik blijf trouw aan mijzelf op een liefdevolle manier.'

Altijd goed: 'Ik mag er zijn!' Herhaal je nieuwe positieve gedachte meerdere malen per dag.

Er is een ketting van processen die leiden tot je gedachten en die voortkomen uit je gedachten:
Identiteit - waarden - waarneming- herinneringen - gedachten - houding - acties - persoonlijkheid - bestemming.

Je huidige identiteit bestaat uit hoe je jezelf ziet, hoe anderen jou zien, hoe je zou willen dat anderen jou zien en hoe je werkelijk bent.

Je waarden omvatten je beroep, religie, geslacht en nationaliteit. Uit je waarden haal je je positie, je power, je poen, persoonlijkheid en/of prestige.

Je identiteit en waarden bepalen hoe je waarneemt en hoe je je gebeurtenissen herinnert en dit bepaalt uiteindelijk je gedachten. Vanuit je gedachten ontstaan jouw houding, acties, persoonlijkheid en bestemming. Wil je iets veranderen in deze keten van processen, dan zijn de gedachten je ingang.

De ander ziet jou vanuit zijn of haar eigen identiteit, waarneming en herinneringen. Je kunt dus nooit iets voor een ander invullen, omdat je nooit helemaal op de hoogte kunt zijn van iemands identiteit, waarneming, herinneringen etc...

Besef je goed wie je bent
Stel je voor dat ik jou nu vraag jezelf aan mij voor te stellen, wat zou je me dan over jezelf vertellen? Waarschijnlijk of je een man of een vrouw bent, je leeftijd en wat je in het dagelijks leven doet en hoeveel kinderen je hebt. Misschien zou je nog toevoegen wat je hobbies zijn. Maar zegt dat allemaal wel echt iets over wie jij bent?

Wat zijn jouw eigenschappen, wat straal je uit? In je lichaamstaal en in je acties? En wat daarvan is authentiek van jou en wat is imprinting? Durf je van jezelf te zeggen dat je een lief en aardig mens bent?

Brahma Kumaris geeft aan dat als je vanuit deze authenticiteit, vanuit jouw eigen kracht een ander benadert, met respect, vriendelijkheid en interesse uiteindelijk iedereen voor de bijl gaat. Het kan even duren, dus wees wel geduldig.

Dus focus je op jouw eigen specifieke kwaliteiten. Wat zijn deze voor jou? Deze eigenschappen zijn zaden voor jou eigen creatieproces. Wees puur. In meditatie kun je rust vinden bij jezelf. Wat zijn jouw kwaliteiten: creëer je eigen mooie gedachten.

Wat is je eerste gedachte als je 's ochtends wakker wordt?
In tijden van stress is mijn eerste gedachte vaak: 'pffff.... daar gaan we weer!'
Probeer een soortgelijke gedachte eens te vervangen door 'Ik maak er vandaag een mooie dag van!' Geeft dat niet meteen een heel ander gevoel? Werk aan het herstel van de relatie met jezelf, besteed aandacht aan het mooie in jezelf. Juist als het goed gaat met jezelf, zo kun je een reserve aanleggen. Alles wat je aandacht geeft groeit.

Stress en relaties
Bedenk eens wat voor jou dingen zijn die belangrijk zijn in een relatie?
Neem hier even de tijd voor, voordat je verder leest en probeer zo'n 5 dingen op te sommen.

Ook hier kwamen weer verschillende suggesties uit het publiek, bijvoorbeeld:
Vertrouwen, respect, tijd voor elkaar, acceptatie van hoe iemand is, etc.
En vervolgens kwam de vraag: geef je al deze dingen ook aan jezelf? Heb je zelf-vertrouwen, zelf-respect, maak je tijd voor jezelf, accepteer je jezelf zoals je bent?
Autsj.... dat is toch altijd vreemd nietwaar, dat we voor een ander beter zijn dan voor onszelf??

Het belang van vergeten en vergeven
Wanneer iemand je iets aandoet of misdaan heeft en je een ander niet kunt vergeven, blijf je met dit gevoel geconfronteerd worden, elke keer als je deze persoon tegenkomt. Op dat moment veroordeel je iemand, dus ben je eigenlijk zelf ook niet al te best bezig. Daarnaast doe je het ook jezelf aan als je door blijft lopen met wrok: dit kan een blokkade gaan vormen. Natuurlijk hoef je niet over je heen te laten lopen. Kom op voor jezelf en geef je grenzen aan, maar wees je bewust vanuit welke emotie je dit doet.

In contact met anderen: benut je eigen kwaliteiten en zoek naar de kwaliteiten bij 'de vijand'.

Stressmanagementvaardigheden volgens Brahma Kumaris

• Vergeven
• Geen verdriet geven, maar ook niet op je nemen
• Acceptatie
• Bouw aan vertrouwen
• Conflicten oplossen (heb oog voor het belang van een ander, maar ook voor je eigenbelang)
• Vermijd vooroordelen
• Liefde
• Luisteren

Tot slot: Hoe kijk je, hoe denk je?
Sta er eens bij stil hoe jij zelf graag door een ander benaderd wil worden.
Geef jezelf af en toe eens een opdrachtje als je een nieuwe dag start.
Bijv.: vandaag ga ik er op letten dat ik een ander niet in de reden val tijdens een gesprek.
Of vandaag ga ik er op letten dat ik niet langer aan het woord ben dan de ander, dat ik net zoveel naar de ander luister als dat ik zelf aan het woord ben.

Tot zover mijn verslag van deze workshop. Het was een prettige dag en na afloop had ik nog voldoende energie om met mijn workshop-buurvrouw een terrasje te pakken en na te praten. Het was veel stof en ik wist nog niet of ik er in de praktijk nu mee uit de voeten zou kunnen. De week daarna heb ik mijn aantekeningen uitgewerkt en zo nu en dan heb ik ze er nog eens bijgepakt. Verlichting bereik je niet door een eendaagse workshop, maar de gedachte van eigen verantwoordelijkheid nemen voor wat je kunt veranderen, accepteren wat je niet kunt veranderen, in je kracht gaan staan en positief 'omdenken' zijn aspecten gebleken waarmee ik steeds beter uit de voeten kan.

Ik vind het fantastisch dat Brahma Kumaris dit soort workshops gratis of tegen vrijwillige bijdrage aanbiedt. Wanneer ik op de site kijk wordt de workshop 'Leven zonder stress' nog steeds gegeven, maar is de inhoud wat verandert.

LET OP: In de reactie onder dit artikel kunt u lezen dat niet iedereen even enthousiast is over Brahma Kumaris en de reputatie van BK discutabel is. Ik ben hier persoonlijk zelf 1 keer geweest en ik had geenzins het idee bij een sekte beland te zijn. Het is voor mij niet te achterhalen over de informatie uit de reactie al dan niet gegrond is: op internet staan tegenstrijdige berichten. De informatie van de bijeenkomst die ik heb bijgewoond wil ik graag met u delen en uiteraard kan ik dat niet doen, zonder de bron te vermelden. Mocht u overwegen om zelf naar Brahma Kumaris te gaan: een gewaarschuwd mens telt voor twee.

Meer informatie over:
Brahma Kumaris: http://www.bksa.org/
de cursus Leven zonder Stress: http://www.bksa.org/CURSUS/nostress.htm